Rede bij Opening Raadsuitwisseling met Enschede en Arnhem

woensdag 24 april 2013 19:15

Bij de raadsuitwisseling die 19 en 20 april plaatsvond in Amersfoort met de gemeenteraden van Enschede en Arnhem, sprak Simone Kennedy-Doornbos als vice-voorzitter van de raad het openingswoord.

Daarin gaf zij haar visie op het thema ‘Meer met minder’ en de dilemma’s die optreden als de gemeenteraad (het hoogste orgaan van de gemeente) aansluiting probeert te vinden bij burgerinitiatieven door af te dalen in de netwerksamenleving, die geen hiërarchie kent. Dit is de tekst van haar rede:

Het thema van deze bijeenkomst is ‘Meer met minder’. Je zou ook kunnen zeggen: ‘meer burgers, minder overheid’ of ‘meer realiseren met minder geld’. Want dit thema is ontstaan uit twee sporen. Aan de ene kant de wens om burgers in de horizontale netwerksamenleving meer ruimte te geven en de verticale overheid platter te maken, zodat de overheid beter kan inspelen op de veranderde eisen en behoeften van burgers. Aan de andere kant de noodzaak om te bezuinigen en meer overheidstaken over te dragen aan een initiatiefrijke samenleving.

Ik introduceer nu drie termen, die bij deze discussie in Amersfoort centraal staan: Het Nieuwe Samenwerken, Samen-Foort en het Nieuwe Perspectief. Ik moet dit wel even uitleggen, anders hoort u deze termen zo meteen overal opdoemen in de discussie en verkeert u snel in verwarring.

  • Het Nieuwe Samenwerken is opgezet door actieve burgers en ondertussen uitgegroeid tot een soort koepelorganisatie van burgerinitiatieven, die wil dat stad en stadsbestuur nauwer gaan samenwerken en dat de overheid zich aanpast aan de netwerksamenleving. In de diverse commissies zitten burgers, ambtenaren en raadsleden.
  • Samen-Foort is een ambtelijk organisatie ontwikkeltraject om beter aan te sluiten bij de netwerksamenleving door ambtenaren meer open te laten staan naar de omgeving, het bestuur en naar elkaar. 
  • Het Nieuw Perspectief staat aan de basis van de komende Kadernota en Begroting en is het nieuwe beleidsuitgangspunt dat inwoners en overheid gezamenlijk verantwoordelijk zijn op een aantal beleidsterreinen. Dit beleidsuitgangspunt is overigens nog niet door de raad vastgesteld.

Als we het thema ´meer met minder´ niet zien vanuit het perspectief van de netwerksamenleving, maar vanuit financieel perspectief, hebben we het over de fikse bezuinigingsopgave. In onze nieuwe wijk Vathorst worden niet zoveel woningen verkocht als verwacht en ook de kantorenmarkt loopt niet. Dus moeten we telkens weer afboeken. Daarnaast bleek de verhuizing van een museum naar het nieuwe cultuurhuis – het Eemhuis – 10 miljoen euro meer te kosten dan berekend. Ook willen we in regioverband investeren in het wegennetwerk. Dit levert Amersfoort veel op, maar kost ook een aardige duit. Tenslotte splitst de rijksoverheid ons allerlei bezuinigingen in de maag. Er komt dus nog geen einde aan de bezuinigingen. Eén van de radicale maatregelen die in Amersfoort zijn genomen is het sluiten van alle wijkcentra, waarbij aan bewoners de mogelijkheid wordt geboden ze over te nemen. Door al die spanningen rond de bezuinigingen, spat er geregeld een coalitie uit elkaar. Het huidige college is het derde in deze raadsperiode en is anderhalve maand geleden aangetreden.

Als het gaat om meer burgers en minder overheid is Amersfoort al goed op weg. Wij hebben actieve bewonersgroepen en door de bezuinigingen een afgeslankte en flexibele regiegemeente. Daar hoort u zo nog twee presentaties over. Ik concentreer me nu op de rol van de gemeenteraad. Want hoe past een gemeenteraad in de netwerksamenleving, waar burgers en bewonersgroepen direct zaken doen met een toegankelijke en flexibele overheid? De netwerksamenleving is plat, terwijl de gemeenteraad het hoogste orgaan is in een hiërarchische en horizontale structuur. De gemeenteraad houdt ervan om kaders te stellen, het budget te beheren en de kwaliteit en voortgang van besluiten te controleren. Kan een gemeenteraad de omslag maken naar netwerksturing? En zou dat moeten?

Ik kan me goed voorstellen dat er gemeenteraadsleden in de zaal zitten, die niet veel willen veranderen aan hun positie. Want de gemeenteraad is er niet voor niets. Ik noem een paar argumenten:

  1. De gemeenteraad is democratisch gekozen en vertegenwoordigt alle bewoners en dus het algemeen belang. Wie verdedigt het algemeen belang in de netwerksamenleving, waar bewonersgroepen alleen maar een bepaald deel van de bevolking vertegenwoordigen?
  2. De gemeenteraad voert de regie en heeft overzicht. Stel dat de gemeente besluit om een aantal overheidsdiensten weg te bezuinigen en over te laten aan burgers in de netwerksamenleving. Zou de gemeenteraad dan niet in moeten grijpen als de ene groep burgers daartoe wel in staat blijkt te zijn en de andere groep niet?  Wie zou dat eigenlijk merken in een netwerksamenleving?
  3. De gemeenteraad stelt kaders, wetten en verordeningen vast om recht te doen. Hoe reageer je als burgers in de netwerksamenleving het idee hebben dat hun initiatieven worden gesmoord door bureaucratische, verstikkende wetgeving? Ga je dan dereguleren, wetten afschaffen, regels opzij schuiven of gebreken gedogen als overheid? Of doe je dan geen recht meer in de samenleving?
  4. De gemeenteraad stelt het budget vast. In de netwerksamenleving zouden burgers meer invloed moeten hebben. Dit kun je doen door ‘matching funds’ te geven, waarbij de omvang van de subsidie afhangt van de eigen inbreng van burgers of bijvoorbeeld bezoekersaantallen. En zou je burgers ook moeten faciliteren door bij te dragen in de kosten die zij moeten maken om aan wettelijke eisen te voldoen (vergunningen, veiligheidseisen, aansprakelijkheidsverzekeringen e.d.) om hun initiatieven door te zetten?
  5. De gemeenteraad controleert het college en het ambtelijk apparaat. Maar wat doe je als blijkt dat er in de netwerksamenleving meer fouten worden gemaakt omdat er minder centrale regie is of omdat vrijwilligers niet zo goed zijn als professionals? Wanneer grijp je in? Wanneer stuur je de wethouder weg? Wie zou nog wethouder durven worden?
  6. De gemeenteraad wil dat overheidsdiensten betrouwbaar en voorspelbaar zijn voor burgers. In een netwerksamenleving is er minder continuïteit. Hoe reageer je als geweldige burgerinitiatieven ineens omvallen omdat de leidende vrijwilliger ergens anders een betaalde baan kan krijgen?

Dit geeft al aan hoe moeilijk het is voor een gemeenteraad om zijn positie aan de top op te geven en neer te dalen in een horizontale netwerksamenleving en om overheidstaken over te hevelen aan burgers.

Prof. Mark van Twist, hoogleraar Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit, zegt dat de overheid op vier manieren aan netwerksturing kan doen:

1)      Compartimenteren: je geeft bewonersgroepen en burgers alleen ruimte op kleine afgebakende onderdelen van het takenpakket van de overheid.

2)      Combineren: afhankelijk van het doel combineer je hiërarchische interventie met burgerinitiatieven

3)      Conditioneren: Je geeft bewonersgroepen de kans om binnen vastgestelde kaders iets uit te werken. Lukt hen dat niet, dan grijp je als overheid in.

4)      Confronteren: Je gooit verantwoordelijkheden over de schutting en je snijdt in het budget: de overheid doet het niet meer, burgers moeten het zelf maar oplossen.

Hoe we dit precies in Amersfoort gaan doen, is nog onderwerp van discussie. Maar we ervaren al wel dat ‘meer met minder’ betekent  dat we bescheiden moeten zijn. Als we geen geld hebben, verliezen we ook zeggenschap. Als we voor publieke diensten afhankelijk worden van vrijwilligers, bereik je meer als je hen gemotiveerd kan houden, dan als je eisen stelt. Als je initiatieven wilt lanceren, zul je niet alleen draagvlak in de politiek moeten vinden, maar ook in het bedrijfsleven. Initiatieven zullen niet alleen gefinancierd worden met subsidies, maar ook met particulier geld en giften. En wellicht zouden wij bij elk raadsvoorstel in de verplichte paragraaf ‘duurzaamheid’ ook moeten vertellen in hoeverre het raadsbesluit burgerinitiatieven frustreert of motiveert.

Wij hebben afstand genomen van de overheid als alomtegenwoordig, kolossaal, intimiderend en inflexibel. In Amersfoort streven we naar een overheid als partner van burgers, die oplossingen mogelijk maakt. Ik hoop dat u dit zo ook ervaart in Amersfoort. Ik wens u veel lering en vermaak tijdens uw bezoek aan onze mooie stad.

« Terug